OŽUJAK 2010.

Vezanim leksičkim morfemom zove se prvi ili drugi dio imenične složenice koji ima leksičko značenje, ali ne dolazi samostalno, primjerice makro- u makrokozmos ili -logija u terminologija. Vezani leksički morfemi uglavnom su tuđega podrijetla, latinskoga ili grčkog, a oni koji dolaze u prvome dijelu završavaju samoglasnikom o, primjerice audio-, bio-, fito-, radio-, zoo-, rijetko kojim drugim (npr. e u tele-). Zovu ih i vezanim osnovama.

Neki vezani leksički morfemi nastaju pokraćivanjem pridjeva do samoglasničkog o, primjerice leuko- od leukocitni, eko- od ekološki. Njima se pridružuju vezani leksički morfemi domaćega podrijetla, također nastali pokraćivanjem, primjerice dvo- od dvostruk u dvodno, poljo- od poljoprivredni u poljooprema, vodo- od vodovodni u vodoinstalater. Pišu se sastavljeno s leksemom uz koji dolaze. Vezani leksički morfem rijetko dolazi kao prvi dio složenoga pridjeva, primjerice audio-vizualan, i tada vrijedi opće pravilo o pisanju složenih pridjeva. Vezani leksički morfemi sastavni su dijelovi naziva raznih struka. Tvorenice s vezanim leksičkim morfemom jesu složenice. U njihovu drugome dijelu češće dolazi tuđica.

• aero- (grč., lat. aer ''zrak'') koji se odnosi na zrak: aerolinija, aeroterapija;
• aero-² (grč., lat. aer ''zrak'') koji se odnosi na plin: aerodinamika, aerostatika;
• agro- (lat. ager ''polje, njiva'') koji se odnosi na poljoprivredu: agrokultura, aagromaksimum;
• antropo- (grč. antrophos ''čovjek'') koji se odnosi na čovjeka: antropobiologija, antropogeografija;
• astro (grč. aster ''zvijezda'') koji se odnosi na zvijezde: astrofizika, astropilot;
• audio- (lat. audio ''čujem'') koji se odnosi na sluh i slušanje: audiofrekvencija, audiouređaj, audiozvučnik*;
• auto- koji se odnosi na automobil (automobilski): autocesta, autoservis;
• auto-² (grč. autós ''sâm, vlastit''): autogol;
• avio- (lat. avis ''ptica'') koji se odnosi na avijaciju, letenje, zračni promet: aviokompanija, avioprijevoznik;
• baro- (grč. barüs ''težak'') koji se odnosi na tlak zraka: barokomora;
• biblio- (grč. biblíon ''knjiga, knjižica'') koji se odnosi na knjigu (knjižni); bibliokleptomanija, biblioteka, bibliografija*;
• bio- (grč. bíos ''život'') koji se odnosi na život: bioritam, biosfera, biostanica;
• daktilo- (grč. dáktylos ''prst'') koji se odnosi na daktilografiju: daktilopartitura;
• eko- koji je u vezi s ekologijom, ekološki: ekosistem, ekoproizvod*;
• elektro- (grč. elektron ''jantar'') koji je u vezi s elektrikom (električni), elektronima i elektronikom: elektroindustrija, elektrokemija, elektroterapija, elektrotehnika*;
• etno- (grč. éthnos ''narod'') koji se odnosi na narod (etnografski): etnolingvistika, etnopark;
• euro- koji se odnosi na Europu (europski): euroček, eurokomunizam;
• fito- (grč. fytón ''biljka'') koji se odnosi na biljku (biljni): fitofarmacija, fitoterapija;
• fizio- (grč. fýsis ''priroda'') koji se odnosi na fizičku prirodu: fizioterapeut;
• foto- (grč. fos, fotós ''svjetlo'') koji se odnosi na svjetlo: fotoćelija, fotokemija;
• foto-² koji se odnosi na fotografiju: fotokopija, fotolaboratorij, fotoaparat*, fotoalbum*;
• geo- (grč. geé ''zemlja'') koji se odnosi na Zemlju i zemljište (zemaljski): geobotanika, geomehanika, geopolitika;
• hidro- (grč. hýdor ''voda'') koji se odnosi na vodu (vodni): hidrocentrala, hidrogliser, hidromasaža;
• hidro-² koji se odnosi na hidrogen (hidrogenski): hidrobomba;
• kardio- (grč. kardía ''srce'') koji se odnosi na srce: kardiokirurgija;
• kino- koji se odnosi na kinematografiju: kinodvorana, kinoglumac;
• klepto- (grč. klépto ''kradem'') koji se odnosi na krađu: kleptomanija;
• leuko- (grč. leukós ''bijel'') leukocitni: leukomasa;
• makro- (grč. makrós ''velik'') koji je velik, velikih razmjera: makročestica, makrostruktura, makroekonomija*;
• maksi- (lat. maximus ''najveći'') dug, duga, dugo: maksisuknja, maksihaljina, maksitrgovina*;
• mikro- (grč. mikrós ''malen, sitan, sićušan'') koji je malen, malenih razmjera: mikroorganizam, mikroregija, mikrokirurgija;
• mini- (lat. minimus ''najmanji'') malen, kratak: minisuknja, minibar*;
• mono- (grč. mónos ''sâm, jedan, jedini'') jedno, jedino: monodrama, monokultura;
• moto- (lat. motus ''kretnja, gibanje'') koji se odnosi na motoristiku: motokultivator, mototrka, motovelodrom;
• narko- (grč. nárke ''ukočenost, opijenost'') koji se odnosi na narkotik: narkoterapija, narkodnevnik*, narkomanija*;
• neo- (grč. néos ''nov''): neokubizam, neoplatonizam, neoliberalizam*;
• neuro- (grč. neuron): koji se odnosi na živce: neuropatologija, neuroterapija, neurolingvistika*;
• pedo- (grč. pais,  paidós ''dječak, dijete'') koji se odnosi na djecu: pedopsihologija, pedofilija*;
• piro- (grč. pyr, pyrós ''vatra'') koji se odnosi na vatru: pirotehnika, piromanija*;
• porno- (grč. pórne ''bludnica'') koji se odnosi na pornografiju (pornografski): pornofilm, pornoodjel, pornoglumac (-ica)*, pornouradak*;
• psiho- (grč. psyche ''duh, duša'') koji se odnosi na duševne procese: psihohigijena, psihokirurgija;
• radio- koji se odnosi na radio: radioaparat, radioemisija, radioodašiljač, radiofrekvencija*;
• radio-² koji se odnosi na radij, radijaciju: radiobiologija, radioterapija;
• repro- reprodukcijski: repromaterijal;
• seksi (eng. sexy) koji spolno uzbuđuje: seksidjevojka, seksibar;
• stereo- (grč. stereós ''ukočen, tvrd, čvrst'') koji se odnosi na prostor (prostorni): stereofilm, stereoprogram, stereozvuk*;
• tele- (grč. telu, tele ''u daljini, daleko'') koji se odnosi na daljinu: telekamera, teletekst;
• termo- (grč. thermós ''topao, vruć, vreo'') koji se odnosi na toplinu (toplinski):termoelektrana, termoregulator, termočarape*;
• video- (lat. video ''vidim'') koji se odnosi na vid: videoklub, videosignal, videouradak*, videokaseta*;
• zoo- (grč. zoon ''živo biće, životinja'') koji se odnosi na životinje (životinjski): zoofarma, zoopaleontologija.

Posebnu skupinu vezanih leksičkih morfema u prvome složeničnom dijelu čine oni koji služe za tvorbudecimalnih jedinica. Ima ih dvadeset, a poznatiji su ovi: centi- ''sto puta manja jedinica'': centimetar; deci- ''deset puta manja jedinica'': decimetar, decilitar; deka- ''deset puta veća jedinica'': dekagram, hekto- ''sto puta veća jedinica'': hektolitar; kilo- ''tisuću puta veća jedinica'': kilogram, kilometar.

2. Najčešći vezani leksički morfemi u drugome dijelu jesu:

• -bus (lat. nastavak za D mn.) ''vozilo'': knjigobus, muzeobus, šinobus, autobus*;
• -drom (grč. drómos ''trkalište''): žabodrom, ''uzletšte'': aerodrom, hipodrom*;
• -fil (grč. fílos ''prijatelj''): filmofil, slavenofil, zvjerofil;
• -filija (grč. filía ''ljubav, prijateljstvo''): zoofilija, nekrofilija*;
• -fob (grč. fobéo ''bojim se'') ''mrzitelj'': filmofob, slavenofob;
• -fobija ''mržnja'': rusofobija, slavenofobija, klaustrofobija*;
• - grafija (grč. gráfo ''pišem'') ''opis'': leksikografija, ''znanost'': kristalografija;
• -id (grč. eidos ''lik'') ''lik'': elipsoid, kristaloid, planetoid, trapezoid;
• -logija (grč. logos ''riječ, govor'') ''znanost'': akcentologija, fenomenologija, sociologija*;
• -skop (grč. skopéo ''gledam'') ''naprava'': fosforskop, magnetoskop, stetoskop*;
• -skopija (grč. skopéo ''gledam'') ''gledanje, promatranje, proučavanje'': cistoskopija;
• -teka (grč. theke ''spremnica, zbirka): igroteka, kartoteka, vicoteka, čajoteka*, vinoteka*.

Vezani leksički morfemi u drugome dijelu dolaze uglavnom na strane osnove, ali mogu doći i na domaće  tvoreći mješovitu tvorenicu. Značenje im je imenično, a plodniji su -id i -teka. Nemaju praktičnu zamjenu.

Napomena:

Tekst je uzet iz Hrvatskoga jezičnog savjetnika (Barić, E., Hudeček, L., Koharović, N. i suradnici [grupa autora]. Hrvatski jezični savjetnik. Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje. Pergamena. Školske novine. Zagreb. 1999.). Popis vezanih leksičkih morfema nije potpun; izdvojeni su samo najčešći vezani leksički morfemi sukladno praksi Centra EDITOR PLUS, tj. navedeni su samo oni koje u Centru EDITOR PLUS najčešće susrećemo u svojoj svakodnevnoj lektorskoj i prevoditeljskoj praksi. Također, Savjetnikov popis proširili smo dodatnim primjerima koje u novije vrijeme susrećemo u praksi. Takvi primjeri označeni su zvjezdicom (*).